Phân định rõ công chứng và chứng thực
ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang (Nghệ An) bày tỏ sự thống nhất cao với quan điểm xây dựng dự án Luật Công chứng nhằm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; thúc đẩy tạo lập dữ liệu phục vụ chuyển đổi số; đơn giản hóa thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp.
Theo đại biểu, phạm vi sửa đổi phù hợp với quan điểm xây dựng luật, theo đó chỉ tập trung tháo gỡ khó khăn, vướng mắc và những vấn đề thực sự cần thiết, bởi Luật Công chứng năm 2024 mới có hiệu lực từ ngày 1/7/2025; các quy định mới khác cần có thời gian kiểm nghiệm, đánh giá đầy đủ, tổng thể trước khi đặt vấn đề sửa đổi toàn diện.
Từ thực tiễn quản lý nhà nước về công chứng ở địa phương, đại biểu cho rằng cần có sự thống nhất nhận thức về công chứng và chứng thực. Đây là 2 hoạt động khác biệt về bản chất pháp lý. Công chứng là dịch vụ công, xác nhận tính xác thực, tính hợp pháp của giao dịch, bảo đảm ý chí tự nguyện và năng lực hành vi của các bên tham gia; “kiểm soát nội dung”, phòng ngừa vi phạm và bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch.
Trong khi đó, chứng thực là hoạt động chủ yếu do cơ quan hành chính nhà nước thực hiện để xác nhận bản sao là đúng với bản chính, chữ ký đúng là chữ ký của người đã ký; xác nhận về thời gian, địa điểm, chủ thể tham gia giao dịch… mà không xem xét, không chịu trách nhiệm về nội dung hay tính hợp pháp của văn bản gốc, giao dịch.
"Mặc dù văn bản công chứng và chứng thực đều có giá trị chứng cứ, không phải chứng minh theo quy định tại Điều 92 Bộ Luật Tố tụng dân sự, nhưng xét cho cùng, văn bản công chứng có giá trị chứng cứ mạnh hơn, cả về hình thức và nội dung, bảo vệ sâu hơn, bản chất hơn, nhất là đối với các giao dịch phức tạp", đại biểu Hoàng Thị Thu Trang nhấn mạnh.
Từ nhận thức đó, đại biểu đề nghị cần xây dựng các quy định về phạm vi giao dịch phải công chứng rõ ràng hơn; quyền và nghĩa vụ của công chứng viên cao hơn; giữ quy định và tăng cường giám sát việc thực hiện quy định chuyển giao thẩm quyền chứng thực giao dịch từ UBND cấp xã sang tổ chức hành nghề công chứng với nguyên tắc lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm như Nghị quyết 66 của Bộ Chính trị đã đề ra.
Đại biểu Hoàng Thị Thu Trang cũng kiến nghị Chính phủ chỉ đạo rà soát, sửa đổi Nghị định số 23/2015 và các văn bản liên quan về chứng thực theo hướng thu hẹp phạm vi chứng thực, tăng cường xã hội hóa chứng thực (giao văn phòng công chứng thực hiện chứng thực để giảm áp lực cho chính quyền); tiếp tục có giải pháp hạn chế tình trạng lạm dụng yêu cầu chứng thực đối với bản sao, đơn giản hóa thủ tục, cắt giảm chi phí tuân thủ pháp luật.
Về quyền của công chứng viên, đại biểu nêu rõ: Công chứng viên là người được Nhà nước ủy quyền thực hiện dịch vụ công, chứng nhận tính xác thực, tính hợp pháp, không trái đạo đức xã hội của các giao dịch; chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản, chịu trách nhiệm hành chính, kỷ luật và hình sự đối với các giao dịch nếu có sai phạm, thiệt hại do lỗi của mình.
Tuy nhiên, theo đại biểu, Điều 18 Luật Công chứng năm 2024 quy định quyền của công chứng viên chưa đủ mạnh để hành nghề, nhất là trong xác minh tính hợp pháp của giao dịch. Điều này dẫn đến 3 tình huống: Một là công chứng viên vẫn thực hiện công chứng nhưng tiềm ẩn sai phạm, tranh chấp, lừa đảo; hai là công chứng viên từ chối công chứng do sợ sai; ba là công chứng viên yêu cầu người công chứng thực hiện thêm các thủ tục, giấy tờ rườm rà, tốn kém. Dù ở tình huống nào thì người bị ảnh hưởng vẫn chính là người dân và doanh nghiệp.
Đại biểu dẫn ví dụ, tại điểm b, khoản 2, Điều 11 Nghị quyết số 254/2026 quy định một số cơ chế, chính sách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong tổ chức thi hành Luật Đất đai nêu rõ: “Trong trường hợp đăng ký thế chấp quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất thì được cập nhật biến động vào cơ sở dữ liệu đất đai mà không phải xác nhận trên giấy chứng nhận đã cấp”. Với quy định này, do không được truy cập cơ sở dữ liệu đất đai nên công chứng viên không thể xác minh quyền sử dụng đất, tài sản gắn liền với đất đã được xóa thế chấp hay chưa. Việc này sẽ dẫn đến nhiều hệ lụy.
Để khắc phục tình trạng trên, đại biểu Hoàng Thị Thu Trang đề nghị bổ sung quy định về quyền năng cho công chứng viên tương xứng với vai trò, trách nhiệm, như bổ sung quyền yêu cầu các cá nhân, tổ chức liên quan cung cấp thông tin; quyền truy cập cơ sở dữ liệu dân cư và đất đai theo cơ chế có thu phí; quyền miễn trách nhiệm đối với các giao dịch sai phạm mà công chứng viên đã thực hiện hết trách nhiệm, không cố ý.
Làm rõ quy định thu hồi và hồ sơ công chứng để thống nhất áp dụng
Làm rõ thêm một số nội dung từ thực tiễn, trao đổi với phóng viên Báo Đại biểu Nhân dân bên lề hành lang kỳ họp, ĐBQH Hoàng Thị Thu Trang cho biết: Về thời gian thu hồi quyết định cho phép thành lập văn phòng công chứng khi chỉ còn 1 thành viên hợp danh, tại khoản 2, khoản 3 Điều 33 Luật Công chứng năm 2024 quy định: Văn phòng công chứng chỉ còn 1 thành viên hợp danh thì phải bổ sung trong thời hạn 6 tháng, kể từ ngày chỉ còn 1 thành viên. Hết thời hạn này mà chưa bổ sung được thì Sở Tư pháp rà soát, lập hồ sơ và đề nghị UBND tỉnh thu hồi.
Tuy nhiên, trong thực tiễn thực hiện quy định này đã gặp không ít vướng mắc do chưa quy định rõ trình tự, thủ tục, thời gian từ khi Sở Tư pháp rà soát, lập danh sách, trình UBND tỉnh ra quyết định thu hồi là bao lâu. Về nguyên tắc, quy định trên được hiểu là: tròn 6 tháng không đủ 2 thành viên hợp danh thì văn phòng công chứng không được phép hoạt động. Song, việc rà soát, lập danh sách, trình UBND tỉnh ra quyết định thu hồi sẽ mất một khoảng thời gian; trong khi đó, thực tế khi chưa có quyết định thu hồi, văn phòng công chứng vẫn hoạt động... Điều này đặt ra câu hỏi liệu các giao dịch được công chứng trong thời gian này có hiệu lực hay không?
Vì vậy, đại biểu Hoàng Thị Thu Trang đề nghị luật giao Chính phủ quy định cụ thể trình tự, thủ tục, thời gian thu hồi.
Về quy định các loại giấy tờ khác trong công chứng phân chia di sản và từ chối nhận di sản, đại biểu cho biết: Khoản 2 Điều 59 và khoản 2 Điều 60 Luật Công chứng quy định hồ sơ yêu cầu công chứng phải có “Giấy chứng tử hoặc giấy tờ khác theo quy định pháp luật chứng minh người để lại di sản đã chết”.
Theo đại biểu, ngoài quyết định tuyên bố một người đã chết của Tòa án thì hiện nay chưa có quy định giấy tờ nào có giá trị tương đương giấy chứng tử. Chính khoảng trống pháp luật này đã làm cho việc tổ chức thực hiện gặp vướng mắc, lúng túng, mỗi nơi một kiểu; có nơi đề nghị UBND cấp xã xác nhận, có nơi lại yêu cầu cung cấp bia mộ, mộ chí…, gây rườm rà, phản cảm, tạo bức xúc cho người yêu cầu công chứng.
Để giải quyết vấn đề này, đại biểu Hoàng Thị Thu Trang đề nghị Luật Hộ tịch (sửa đổi) lần này cần nghiên cứu, xử lý dứt điểm các trường hợp người đã chết từ lâu nhưng không còn giấy tờ để làm khai tử... "Đối với trường hợp không thể xử lý theo Luật Hộ tịch, Luật Công chứng cần giao người trong diện được phân chia di sản cam đoan và phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước pháp luật về cam đoan đó, kể cả việc bị xử phạt hoặc hủy giao dịch nếu có vi phạm", đại biểu nhấn mạnh.
