Quy định chặt chẽ, tránh lạm dụng

Bảo đảm tính độc lập của mọi nhà thầu

Một trong những hạn chế của chỉ định thầu hiện nay là thiếu minh bạch, xung đột lợi ích gây thất thoát lớn cho ngân sách Nhà nước và chất lượng dự án không bảo đảm. Nguyên nhân là do hình thức này không có sự cạnh tranh, chỉ “một người mua và một người bán”, hoặc nhà thầu được lựa chọn một cách có chủ ý với các tiêu chí nhất định, thủ tục đơn giản. Các bên dễ thông đồng tăng giá thầu, nâng giá trị sản phẩm, hàng hóa để chung chi lợi nhuận.

Tuy nhiên, Dự thảo đang thiết kế một điều về bảo đảm cạnh tranh trong đấu thầu, trong đó nhà thầu được chỉ định thầu không cần phải độc lập về pháp lý và tài chính với các nhà thầu tư vấn lập hồ sơ mời quan tâm, hồ sơ mời sơ tuyển; đánh giá hồ sơ quan tâm, hồ sơ dự sơ tuyển; thẩm định kết quả mời quan tâm, kết quả sơ tuyển. Các nhà thầu này cũng không cần phải độc lập về pháp lý, tài chính với các bên chủ đầu tư, bên mời thầu; các nhà thầu tư vấn quản lý dự án; nhà thầu tư vấn lập, thẩm tra, thẩm định hồ sơ thiết kế, dự toán; đánh giá hồ sơ dự thầu, hồ sơ đề xuất; thẩm định kết quả lựa chọn nhà thầu gói thầu đó…

Một số ý kiến băn khoăn, quy định này sẽ tạo cơ hội cho các bên liên quan câu kết với nhau dựa trên động cơ lợi nhuận chung. Nhà thầu được chỉ định không có uy tín và năng lực thực sự mà dựa vào mối quan hệ riêng để dàn xếp thắng thầu, từ đó giúp hành vi trục lợi từ chỉ định thầu diễn ra dễ dàng hơn. Do đó, Dự thảo nên quy định nhà thầu được chỉ định thầu vẫn phải đáp ứng các điều kiện như các nhà thầu khác. Bên cạnh đó, để bảo đảm tính bao quát và nhấn mạnh việc tránh xung đột lợi ích trong đấu thầu, tên điều luật nên sửa thành “Bảo đảm cạnh tranh và tránh xung đột lợi ích trong đấu thầu” nhằm phản ánh đúng bản chất của điều luật.

Liên quan đến quy định “chỉ định thầu được áp dụng đối với dự án, gói thầu cấp bách cần triển khai nhằm mục tiêu bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia”, theo Phó giám đốc Trung tâm Tư vấn pháp luật và hòa giải Phan Văn Lâm, cần làm rõ như thế nào là cấp bách, phải triển khai ngay trong thời gian nào, tránh lợi dụng chính sách làm thất thoát vốn nhà nước mà hiệu quả lại thấp. Bởi trong thực tế có một số dự án cấp bách nhưng triển khai hơn mười năm chưa xong như dự án hồ thủy lợi bản Mồng, Nghệ An…

Ngoài ra, gói thầu thi công di dời các công trình hạ tầng kỹ thuật để phục vụ công tác giải phóng mặt bằng; gói thầu thi công rà phá bom mìn, vật nổ để chuẩn bị mặt bằng thi công xây dựng công trình là những công trình khá phổ biến, không quá phức tạp, nhiều nhà thầu đáp ứng được. Không nên cho phép chỉ định thầu đối với gói thầu này mà chỉ áp dụng với những dự án có tính đặc thù hơn, ông Lâm góp ý.

Nguồn: ITN

Xác định rõ trường hợp được đấu thầu trước

Dự thảo cũng bổ sung một điều cho phép chủ đầu tư triển khai trước một số hoạt động chuẩn bị lựa chọn nhà thầu, tổ chức lựa chọn nhà thầu như lập, thẩm định, phê duyệt hồ sơ mời thầu, tổ chức lựa chọn nhà thầu, trong đó có các gói thầu xây lắp phục vụ công tác đền bù, giải phóng mặt bằng, di dời công trình hạ tầng, kỹ thuật, rà phá bom mìn, vật nổ, tái định cư.

Theo Luật sư Lê Minh Phiếu, quy định về đấu thầu trước sẽ góp phần đơn giản hóa thủ tục đấu thầu lựa chọn nhà thầu, giúp rút ngắn thời gian và cắt giảm chi phí cho doanh nghiệp như mục tiêu đề ra trong Tờ trình. Quy định này cũng phù hợp với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Tuy nhiên có một số vấn đề cần xem xét thêm để tránh vướng mắc khi áp dụng trong thực tiễn.

Trước hết, do quá trình đấu thầu trước được thực hiện khi dự án đầu tư chưa có quyết định phê duyệt nên việc tiếp cận thông tin về dự án có thể gặp khó khăn. Vì vậy nên cân nhắc bổ sung quy định bảo đảm công khai, minh bạch thông tin về dự án được đấu thầu trước, nhất là thông tin về thời điểm, cách thức thông báo mời tham gia đấu thầu trước.

Theo Dự thảo, đấu thầu trước được áp dụng trong “trường hợp cần thiết để rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu”. Đấu thầu trước không phải là một hình thức lựa chọn nhà thầu mà là một thủ tục đấu thầu đặc biệt. Theo đó, thay vì giai đoạn đấu thầu thực hiện sau khi dự án được phê duyệt, một số công việc lựa chọn nhà thầu đã được đẩy lên trước. Chính vì là một thủ tục đặc biệt nên chỉ áp dụng một cách hạn chế nhưng quy định của dự thảo luật còn chung chung, chưa rõ ràng. Các trường hợp được áp dụng các thủ tục đặc biệt cần cụ thể, bảo đảm tính khả thi, tránh tình trạng không thể tổ chức thực hiện vì không được giải thích hoặc có nhiều cách hiểu.

Do đó, cần nghiên cứu liệt kê các trường hợp được xem là cần thiết để rút ngắn thời gian lựa chọn nhà thầu. Trong trường hợp không thể liệt kê, cần nhóm các loại dự án, lĩnh vực của dự án hoặc các tiêu chí khác để áp dụng. Dự thảo cũng có thể loại trừ các trường hợp không được áp dụng đấu thầu trước.

Hải Vân