Đền Cả - Lãng Khê, nay thuộc thôn Đông Thượng, xã Đại Đồng, được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng. Đây là nơi thờ Đức Thánh Cả và các vị tiền nhân có công mở mang, khai khẩn đất đai, chiêu dân lập ấp, xây dựng và phát triển làng xã.
Theo các tài liệu cổ và hồ sơ di tích, Đức Thánh Cả tên thật là Nguyễn Thù (húy Nguyễn Châu Chu, thụy Phong Công), quê làng Bình Hồ, huyện Đông An, phủ Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên (nay là làng Bình Hồ, xã Xuân Trúc, tỉnh Hưng Yên). Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa cử, nhiều đời làm quan. Năm 1487, khoa thi Đinh Mùi, niên hiệu Hồng Đức thứ 18 dưới triều vua Lê Thánh Tông, ông đỗ đệ Tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân. Tên ông được khắc trên bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám (Hà Nội).
Sau khi đỗ Tiến sĩ, Nguyễn Thù được triều đình Lê Sơ tin tưởng giao nhiều trọng trách như: Cẩn sự lang, Giám sát ngự sử, Hộ khoa Cấp sự trung, Tả phủ phán, Tham chính, Chính sứ tán trị, Thừa chính sứ ty. Với tài năng, đức độ và sự liêm khiết, ông được triều đình và Nhân dân tín nhiệm. Sắc phong niên hiệu Chính Hòa thứ 4 (1683) ghi nhận ông là bậc rường cột quốc gia, có công bảo quốc hộ dân.
Những năm đầu thế kỷ XVI, ông từ quan về quê, sau đó cùng gia đình vào xứ Đồng Luân, tổng Đại Đồng, trấn Nghệ An (nay là xã Đại Đồng). Cùng đi còn có người của 4 dòng họ Trương, Nguyễn Đình, Trịnh, Đỗ. Nhận thấy địa thế núi sông thuận lợi, giao thông thủy bộ hanh thông, đoàn đã dừng chân khai khẩn đất đai, chiêu mộ dân cư, lập nên làng Lãng Khê.
Từ một vùng đất hoang sơ, Lãng Khê dần trở thành nơi quần tụ đông đúc, được xếp vào hạng “nhất thôn, nhất xã”. Ghi nhớ công lao “khai sơn, phá thạch, dạy dân dẫn thủy, nhập điền”, nhân dân tôn ông làm Thành hoàng làng và lập đền thờ phụng. Qua các triều đại, ông được truy phong nhiều tước hiệu cao quý.
Đền Cả là công trình kiến trúc cổ có quy mô, tọa lạc trên khu đất rộng hơn 6.000 m², gồm ba tòa Hạ điện, Trung điện, Thượng điện cùng nhiều hạng mục phụ trợ. Dù trải qua chiến tranh và tác động của thời gian, di tích vẫn giữ được nét cổ kính, uy nghiêm. Nhiều cấu kiện gỗ chạm khắc tinh xảo còn được bảo tồn; trong đền hiện lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như long ngai, bài vị, hương án, tài liệu chữ Hán. Hằng năm, tại đền diễn ra nhiều nghi lễ truyền thống quan trọng.
Ngày 26/2/2026, UBND tỉnh ban hành Quyết định số 684b/QĐ-UBND công nhận Đền Cả là Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Thừa ủy quyền của Chủ tịch UBND tỉnh, đồng chí Nguyễn Nam Đình, Phó Chủ tịch Thường trực HĐND tỉnh, cùng đồng chí Bùi Công Vinh, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã trao bằng xếp hạng cho địa phương.
.jpg)
